Trần Lạc Hồng

Bối cảnh

Bối cảnh hiện nay của Hội là bối cảnh cạnh tranh hội nhập quốc tế. Đây là nhiệm kỳ bước sang thập niên thứ hai của thế kỷ 21 – nhiệm kỳ vừa tiếp thu những kết quả khả quan của giai đoạn trước vừa đối mặt với những vấn đề hoàn toàn mới và rất khó khăn đối với sự nghiệp của Hội và các doanh nghiệp CNTT trong nước.  

Trong bối cảnh đó, Bản Điều lệ cần đặt ra hai mục đích thiết thân sau đây để tăng cường nội lực: 
1. Bản Điều lệ đáp ứng được những yêu cầu nào của hội viên trong nước trong bối cảnh mới?
2. Làm thế nào để thu hút được anh chị em người Việt ở nước ngoài và các đơn vị doanh nghiệp quốc tế, sự hợp tác gắn kết hơn nữa với các tổ chức, hiệp hội quốc tế?

Yêu cầu đổi mới

Để đáp ứng những yêu cầu tưởng như đơn giản như trên, thật sự cần phải thay đổi mạnh mẽ Điều lệ để thể hiện được sự nhận thức của tập thể Hội, thể hiện tầm nhìn của cộng đồng về sự thay đổi bối cảnh, cùng nhận lãnh sứ mệnh xây dựng ngành công nghiệp CNTT và xã hội thông tin với các thành tố xã hội khác như chính quyền và doanh nghiệp ngõ hầu đem lại cơ may vượt thoát tình trạng nô lệ tri thức cho đất nước.

Một số hiệp hội thuộc ngành công nghiệp cao, do điều kiện thời đại, mang trong mình trọng trách xã hội trong giai đoạn thế giới bước vào xã hội thông tin; đặc biệt là ở những nước nghèo, đang phát triển. Các hiệp hội nhận thấy yêu cầu cần phải thay đổi thực chất hoạt động để không còn là một hội ngành nghề có tính chất tương trợ, đơn thuần bảo vệ lợi ích hội viên mà phải trở thành một động lực góp phần xứng đáng vào việc thúc đẩy sự phát triển của ngành công nghiệp, thúc đẩy xã hội phát triển.

Nếu chấp nhận cùng nhận lãnh trách nhiệm xã hội, tập thể Hội cần chuẩn bị cho “con thuyền của Hội” đủ rộng - có sức chứa vật lý và có độ dung chứa tâm lý phù hợp - để đón nhận vào lòng đất nước nguồn nhân lực, tài lực từ các anh chị Việt kiều cũng như từ các tổ chức hiệp hội và doanh nghiệp CNTT quốc tế.

Đó là một trong những lý do cần thiết cho việc mang một tên mới cho Hội sao cho vừa thể hiện độ sẵn sàng tích hợp các công nghệ hội tụ số trên nền tảng CNTT, vừa phản ánh vai trò đại diện của một ngành kinh tế kỹ thuật (không còn đơn thuần là một ngành kỹ thuật- công nghệ), lại vừa trải rộng độ dài thời gian và độ tiếp cận tâm lý để Hội có khả năng mạnh mẽ góp phần tiếp nối xây dựng lịch sử mới cho một vùng đất 300 năm. Một vùng đất của những con người Sài gòn hội tụ từ nhiều nguồn hiện ở trên quê hương và ở khắp nơi trên thế giới.

Một điều kiện cần thiết khác cho sự thành công trong hoạt động Hội ở giai đoạn mới là cần xác định tính chất của bộ máy lãnh đạo Hội sao cho phù hợp với cách làm quốc tế, xác định rõ mối quan hệ hợp tác giao dịch dân sự giữa hiệp hội, cơ quan quản lý các cấp và doanh nghiệp trên cơ sở thi hành luật pháp.

Lãnh đạo Hội cần sẵn sàng tinh thần chấp nhận giải quyết những thách thức, những cản ngại để tranh đấu mạnh mẽ cho doanh nghiệp, cho cộng đồng: Hiệp hội cần được nhận biết và cố gắng làm cho được nhận biết như là một thành tố giao dịch dân sự bình đẳng với các thành tố xã hội khác như chính quyền, doanh nghiệp và cộng đồng. Hoạt động tương tác xã hội này dựa trên luật pháp.

Để làm được điều này, cần phải tìm và phát hiện những người mới, có tính cách “dấn thân” trong giai đoạn mới, đồng thời cần phải xây dựng cơ chế tiên tiến để đủ sức hấp thu những cái mới, đủ năng lực hoạt động nhằm trở thành hoa tiêu cho doanh nghiệp, cho nền công nghiệp CNTT của đất nước.

Như vậy, Hội đang đứng trước hai sự chọn lựa. Một là chọn lựa phương thức lãnh đạo. Hai là chọn lựa phương thức hoạt động.

Chọn lựa phương thức lãnh đạo

Việc xây dựng cơ chế tiên tiến bao gồm sự phân quyền và qui chế hoạt động phù hợp với điều kiện thực thi của từng chức danh lãnh đạo trong Ban Chấp hành và bộ máy thực hiện. Riêng đối với hai chức danh chủ chốt trong Ban Chấp hành là Chủ Tịch và Tổng Thư Ký Hội, hiện nay, có hai quan điểm chọn lựa:

1. Chủ Tịch Hội có vai trò như Chủ Tịch - Tổng Giám đốc (CEO) và Tổng Thư Ký như một Giám đốc Điều hành (MD):

Ở cơ cấu này thì Chủ Tịch Hội có vai trò quyết định, gánh vác trách nhiệm chính trong tất cả các mặt hoạt động của Hội. Chủ Tịch được quyền chỉ định Tổng Thư Ký và các Phó Chủ Tịch để hình thành bộ máy điều hành.
Ban Chấp hành cần phải tự chọn ra trong số các ủy viên BCH một Chủ Tịch là người có năng lực quản lý (điều này không khó tìm) và có đủ điều kiện thời gian (điều này không dễ kiếm) để gánh vác một số chức trách cụ thể của bộ máy.
Tổng Thư ký lúc này giữ vai trò Giám đốc Điều hành, không nhất thiết là một chức danh lãnh đạo Hội mà có thể là một người được Ban Chấp Hành chọn mời từ bên ngoài, chịu trách nhiệm về hiệu quả công việc được giao trước Ban Chấp hành.

2. Chủ Tịch Hội có vai trò như Chủ Tịch HĐQT (President) và P. Chủ Tịch/ Tổng Thư ký giữ trọng trách điều hành hoạt động Hội (CEO):

Ở cơ cấu này thì Chủ Tịch Hội cần phải là người có uy tín trong tập thể Hội hoặc tốt hơn nữa là của cả cộng đồng, thể hiện vai trò lãnh đạo cộng đồng, có tiếng nói phán quyết sau cùng trong những vấn đề quan trọng của Hội.

Vai trò này có tính chất biểu tượng, danh dự; không chịu trách nhiệm chính trong việc điều hành hoạt động Hội, không đòi hỏi thời gian cho công tác quản lý điều hành cụ thể. Mặc dù không trực tiếp quản lý bộ máy hoạt động Hội, nhưng Chủ tịch Hội giữ vai trò quan trọng là phê duyệt kế hoạch, giám sát và chế tài hoạt động của bộ máy thông qua việc điều hành Ban Chấp Hành và Ban Kiểm soát.

Trong khi đó, P. Chủ Tịch/ Tổng Thư ký là người quyết định và tổ chức triển khai mọi hoạt động của Hội, hoạt động chuyên trách và chịu trách nhiệm chính về mặt pháp lý và về kết quả hoạt động của bộ máy trước Ban Chấp hành Hội.
 
Vai trò của Chủ Tịch cùng với P. Chủ Tịch/ Tổng Thư ký, các P. Chủ Tịch và các Ủy viên chuyên trách trong Ban Chấp hành là những chức danh lãnh đạo được phân công chịu trách nhiệm điều hành. Do đó, mối quan hệ của các chức danh trong Thường Vụ và Ban Chấp Hành là mối quan hệ hợp tác. Vấn đề chính là cần xây dựng cơ chế hoạt động điều hòa hợp lý mối quan hệ, chia xẻ công việc trên tinh thần trách nhiệm chung.

Ở cơ cấu này, có thể bầu trực tiếp hai chức danh Chủ Tịch và P. Chủ Tịch/ Tổng Thư ký.

Chọn lựa phương thức hoạt động

Trong bối cảnh hội nhập và cạnh tranh gay gắt giữa doanh nghiệp nước ngoài với doanh nghiệp trong nước và cả trong các doanh nghiệp trong nước, Hội đang đứng trước hai sự lựa chọn về phương thức hoạt động:

1. Cố gắng cải tiến hội để đáp ứng một phần yêu cầu của Hội viên nhưng ở trong chừng mực nhất định, vẫn giữ cách làm “hội hè – tùy tâm”.

Có một cách nói rất thuyết phục khi chọn phương thức hoạt động này là: “suy nghĩ lớn nhưng thực hiện ở mức lớn vừa đủ” (think big, do big enough).

Phương thức này nếu được nhiều người lựa chọn thì cũng là điều dễ hiểu, trước hết vì nó dễ làm, thứ hai là chúng ta cũng không thể biết những khó khăn sẽ như thế nào nếu chọn con đường thứ hai.

2. Thực sự đổi mới hội, chuyển hẳn sang tính chất một hội chuyên nghiệp. 

Hội sẽ quy tụ thành phần hội viên chủ yếu là doanh nghiệp, nhưng vẫn giữ khối hội viên cá nhân – đặc biệt là những chuyên gia để làm hạt nhân cho công tác nghiên cứu, tư vấn và phản biện xã hội; chấp nhận cùng với doanh nghiệp đương đầu với những thách thức, chấp nhận sứ mệnh xây dựng ngành công nghiệp và phát triển thị trường CNTT trong nước cùng với các thành tố khác của xã hội như chính quyền, doanh nghiệp.

Với sự cải tiến mạnh mẽ này, Hội không làm mất đi các hoạt động mang tính xã hội, cộng đồng vốn có như bảo vệ quyền lợi và tương trợ hội viên. Tuy nhiên, ngay cả những hoạt động mang tính hội hè cũng được tổ chức một cách chuyên nghiệp.

Bên cạnh đó, chú ý phát huy trí tuệ của tập thể hội viên thông qua việc công khai thông tin, coi trọng việc đóng góp ý kiến và thảo luận dân chủ giữa Ban Chấp Hành và Hội viên.  Có thể xem Hội viên tương tự như cổ đông của doanh nghiệp, có quyền cao nhất trong việc yêu cầu cung cấp thông tin hoạt động, kể cả thông tin về tài chính, có quyền tham gia đóng góp ý kiến trong mọi hoạt động của Hội, thể hiện thực sự câu đồng hội đồng thuyền – cùng đi trên một con thuyền, chia xẻ lợi ích và trách nhiệm thực sự. 

Thách thức lớn nhất

Với sự lựa chọn phương thức hoạt động thứ nhất thì hội sẽ chỉ so sánh những tiến bộ hiện nay với những thành tích trước đây của chính mình chứ không sử dụng hệ qui chuẩn cần có của bối cảnh để so sánh. Vì vậy, nó thực sự không đáp ứng mong muốn của hội viên. Trong tình hình hiện nay, với sự ra đời của các hội mới thành lập và không ngừng cải tiến của các hội hiện có – họ cũng có những điểm mạnh và đặc biệt ở trong một số hội mang danh xưng quốc gia, họ có những vị thế hơn hẳn một hội địa phương – thì không chắc hội còn giữ được sự thu hút đối với các doanh nghiệp nữa hay không?

Tuy nhiên, điều này chưa phải là điều lo lắng nhất. Điều lo lắng nhất của tôi là viễn cảnh một sự tê liệt hoạt động của các hiệp hội trong nước trước hấp lực mạnh mẽ hơn hẳn của các hiệp hội quốc tế một khi họ được chính thức cho phép mở rộng hoạt động ở môi trường trong nước khi Việt nam mở cửa hoạt động hiệp hội theo yêu cầu của WTO.

Lúc bấy giờ, các doanh nghiệp trong nước thực hiện quyền gia nhập bất cứ hiệp hội nào  đáp ứng yêu cầu của họ. Họ sẽ gia nhập các hiệp hội quốc tế. Thí dụ như Hiệp hội doanh nghiệp quốc tế tham gia thị trường Nhật bản/ Hàn quốc/ Hoa Kỳ/ Châu Âu... tại Việt Nam. Lúc bấy giờ sân chơi chủ yếu dành cho các hiệp hội quốc tế. Các hiệp hội trong nước là thành viên hạng hai, có giá trị không nhiều đối với doanh nghiệp cả ngoài nước lẫn trong nước.
 
Cũng không khó khăn khi đoán trước về tư cách của đa số các doanh nghiệp trong nước lúc bấy giờ: phần lớn trong số họ chỉ còn là những doanh nghiệp vệ tinh/ làm thuê cho doanh nghiệp nước ngoài. Lúc bấy giờ sẽ không có những sản phẩm/ dịch vụ thực sự của doanh nghiệp VN. Lúc bấy giờ chúng ta sẽ có một nền công nghiệp giả danh (mang tiếng là nền công nghiệp CNTT VN nhưng lợi ích quốc gia thu được sẽ chỉ chủ yếu là thu thuế mặt bằng, cùng với phần discount cho các đại lý phân phối VN đối với sản phẩm nước ngoài có thể mang thương hiệu trong nước) và các hiệp hội "giả danh" (vẫn có mặt nhưng không hoạt động gì đáng kể).

Có một câu hỏi là tại sao các Hiệp hội quốc tế hoạt động tại Việt Nam lại muốn kết nạp doanh nghiệp trong nước? Đây thật sự là điều họ không muốn làm một khi hiệp hội và doanh nghiệp trong nước đáp ứng được yêu cầu của việc phát triển hợp tác với các doanh nghiệp quốc tế. Hai bài toán cốt yếu của việc hợp tác này mà các doanh nghiệp trong nước phải giải quyết là nguồn lực (thể hiện qua số lượng nhân lực và qui mô doanh nghiệp) và năng lực (thể hiện qua trình độ) cho các đối tác nước ngoài.

Với tình trạng manh mún của đại đa số doanh nghiệp trong nước mà không có giải pháp kết hợp thì không thể nói đến việc phát triển thị trường trong nước và phát triển thị trường gia công với nước ngoài thông qua việc hợp tác quốc tế. Chính vì vậy, các doanh nghiệp nước ngoài - thông qua hiệp hội của họ tại Việt Nam - phải tự giải quyết lấy bài toán phát triển nguồn lực địa phương để đáp ứng yêu cầu của riêng họ.

Cũng có thể diễn ra việc "sáp nhập" các hiệp hội trong nước  vào các hiệp hội quốc tế (nếu các hiệp hội này còn có phần tác dụng nào đó để "quản lý" các doanh nghiệp trong nước thay  cho họ) hoặc họ sẽ kết nạp trực tiếp các doanh nghiệp trong nước.

Để đối mặt với thách thức to lớn này, cần phải chọn phương thức hoạt động thứ hai.  Đây là phương thức khó làm hơn vì chúng ta phải thực sự đổi mới suy nghĩ trong công tác hội, cùng với các thành tố xã hội khác như chính quyền, doanh nghiệp nhận lãnh trách nhiệm cộng đồng trước sự thành bại của nền công nghiệp.

Phương thức thứ hai khó làm nhưng chúng ta có một thời gian khoảng 2 -3 năm để thực tập. Nó có thể có những khó khăn, va vấp trong những tác vụ nhưng về đại thể, về xu hướng phát triển chiến lược cho hội thì đó là con đường cần phải đi.

Đổi mới cách nhìn nhận

Để đổi mới được cách làm, điều chủ yếu là nhìn nhận chủ thể thực sự của Hội là Hội viên, là doanh nghiệp để có cách làm hướng đến dân chủ thực sự, mở rộng thảo luận, công khai thông tin, dành cơ hội bình đẳng, đồng đều cho tất cả hội viên hơn nữa (dĩ nhiên, không phải doanh nghiệp lớn hay nhỏ đều có thể hưởng lợi ích như nhau mà còn tùy thuộc vào năng lực, điều kiện hấp thu của doanh nghiệp). 
 
Thí dụ như việc bầu chức danh Chủ Tịch (và có thể cả Tổng Thư ký): nên bầu trực tiếp trong Đại hội hay bầu gián tiếp trong Ban Chấp hành?

Về việc này, dự thảo Điều lệ giữ nguyên cách làm của các nhiệm kỳ trước là bầu gián tiếp trong Ban Chấp Hành. Cách làm này, trên thực tế có ưu điểm là tạo thuận lợi cho việc kế thừa nhân sự cho giai đoạn sau. Tuy nhiên, cách bầu gián tiếp thực chất làm hạn chế quyền quyết định của Đại hội trong một vấn đề nhân sự hệ trọng nhất vì cử tri là hội viên lúc đó không được trực tiếp bầu ra các chức danh lãnh đạo chủ chốt của Hội.

Cũng có một lý do khiến có người ngần ngại đối với cách bầu trực tiếp vì không muốn có sự vận động kiếm phiếu của các ứng cử viên của các đơn vị lớn. Điều này là tất nhiên vì bầu cử là tranh cử - một nguyên tắc quốc tế phổ biến. Lúc bấy giờ, các doanh nghiệp nhỏ hơn sẽ thấy có nhu cầu tập hợp để đưa ra người đại diện cho họ.

Điều cần ghi nhận là khối doanh nghiệp vừa và nhỏ chính là khối đa số về số lượng (chiếm trên 95% doanh nghiệp) nhưng thiếu sự kết nối và các doanh nghiệp lớn là khối thiểu số nhưng có năng lực to lớn. Chính điều này sẽ tạo ra sự cạnh tranh giữa đại biểu tranh cử của hai khối, tạo cơ hội tốt cho sự chọn lựa của hội viên.

Như vậy, có thể có một cơ chế điều hành hoạt động hội là Chủ tịch sẽ đại diện cho tập thể đa số thắng cử (có thể từ khối doanh nghiệp lớn mà cũng có thể từ khối các doanh nghiệp vừa và nhò) và Ban Kiểm soát sẽ đại diện cho tập thể thiểu số. Hoạt động của hội sẽ trở thành lành mạnh, có trách nhiệm hơn.  

Một yếu tố ở bên ngoài hội nhưng có tính chất cực kỳ quan trọng tác động đến hoạt động hiệp hội chính là cơ chế quản lý hiệp hội. Một Luật về Hội có sức dung chứa lớn, rộng thoáng cũng chính là điều kiện để nâng cao sức cạnh tranh của các hiệp hội trong nước ở giai đoạn mới.

Dấu ấn của nhiệm kỳ mới

Không phải có nhiều hiệp hội trong nước có những điều kiện và tầm nhìn như HCA để phải băn khoăn với tương lai của chính mình. Do đó, việc có những suy nghĩ, thậm chí trái ngược nhau là điều cần thiết, cần phải làm của những người cảm thấy có trách nhiệm đối với hội.

Nếu nhiệm kỳ IV được ghi dấu với giải pháp kết nạp hội viên đơn vị vào hội - vào thời điểm bấy giờ có thể xem là một giải pháp đột phá giúp hội đạt được thành tựu to lớn trong 5 năm vừa qua - thì tôi hy vọng Đại hội V sau này sẽ được ghi nhận trong lịch sử phát triển hội là nhiệm kỳ đã nỗ lực hết sức mình để tạo điều kiện thật sự đón nhận lực lượng chuyên gia và doanh nghiệp Việt kiều trong lĩnh vực CNTT vào với cộng đồng trong nước. Chỉ có giải pháp kết hợp hai đội ngũ nhân lực này mới đem lại thành công bài toán hợp tác quốc tế, góp phần phát triển thị trường CNTT và xây dựng xã hội thông tin Việt Nam. Chỉ lúc ấy, hội mới làm tròn nghĩa vụ mà hội viên giao phó.